Trong nhiều năm trước đây khi nhắc đến nghề HR người ta thường hình dung đó là một vị trí làm việc cố định bên trong doanh nghiệp với nhiệm vụ tuyển dụng quản lý hồ sơ tính lương giải quyết quan hệ lao động và xây dựng văn hóa nội bộ. HR thường gắn liền với một chiếc bàn làm việc trong văn phòng một hệ thống quy trình cố định và một hành trình nghề nghiệp khá truyền thống. Tuy nhiên vài năm gần đây thị trường lao động đã thay đổi rất mạnh dưới tác động của công nghệ sự dịch chuyển mô hình kinh doanh và đặc biệt là tư duy tối ưu chi phí của doanh nghiệp. Trong bối cảnh đó xu hướng làm HR freelance và HR thuê ngoài bắt đầu phát triển nhanh chóng và dần trở thành một phần quan trọng trong hệ sinh thái nhân sự hiện đại.
Điều đáng chú ý là trước đây nhiều người từng nghĩ HR là một công việc khó có thể làm tự do vì nó liên quan trực tiếp đến con người nội bộ văn hóa doanh nghiệp và các thông tin mang tính bảo mật cao. Nhưng thực tế hiện nay cho thấy rất nhiều mảng trong HR hoàn toàn có thể tách ra để làm theo mô hình freelance hoặc outsourcing. Từ tuyển dụng đào tạo xây dựng KPI xây dựng hệ thống lương thưởng truyền thông nội bộ phát triển thương hiệu tuyển dụng đến tư vấn chiến lược nhân sự đều đang được rất nhiều doanh nghiệp thuê ngoài thay vì xây dựng đội ngũ cố định bên trong.
Sự phát triển của xu hướng này phản ánh một thay đổi rất lớn trong tư duy quản trị doanh nghiệp. Thay vì duy trì một phòng HR cồng kềnh với chi phí cố định cao nhiều doanh nghiệp đặc biệt là startup SME hoặc công ty đang trong giai đoạn tối ưu tài chính bắt đầu lựa chọn mô hình thuê dịch vụ nhân sự theo nhu cầu. Khi cần tuyển dụng họ thuê recruiter freelance. Khi cần xây dựng hệ thống đánh giá hiệu suất họ thuê HR consultant. Khi cần đào tạo nội bộ họ thuê trainer bên ngoài. Điều đó khiến HR không còn bị giới hạn trong khái niệm nhân viên hành chính nội bộ mà dần trở thành một ngành dịch vụ chuyên môn hóa.
Một trong những nguyên nhân lớn nhất thúc đẩy xu hướng HR freelance là sự thay đổi của thế hệ lao động mới. Nhiều người trẻ hiện nay không còn muốn gắn bó cả đời với một công ty cố định. Họ muốn tự do về thời gian linh hoạt về địa điểm làm việc và chủ động kiểm soát thu nhập của mình. Nghề HR trước đây vốn bị xem là khá gò bó nhưng hiện tại lại mở ra rất nhiều cơ hội làm việc linh hoạt nhờ vào công nghệ. Một recruiter có thể ngồi ở bất kỳ đâu để tìm ứng viên thông qua LinkedIn Facebook hoặc các nền tảng tuyển dụng. Một HR consultant có thể tư vấn online cho nhiều doanh nghiệp cùng lúc. Một chuyên gia đào tạo có thể tổ chức workshop trực tuyến cho khách hàng ở nhiều tỉnh thành khác nhau. Công nghệ đã làm cho khoảng cách địa lý gần như không còn là rào cản quá lớn với nghề HR.
Bên cạnh yếu tố công nghệ thì áp lực kinh tế cũng là một động lực rất mạnh khiến doanh nghiệp lựa chọn HR thuê ngoài. Trong bối cảnh thị trường cạnh tranh khốc liệt chi phí nhân sự luôn là một trong những khoản lớn nhất mà doanh nghiệp phải gánh. Việc duy trì một phòng HR đầy đủ gồm tuyển dụng C&B đào tạo phát triển văn hóa truyền thông nội bộ và quản trị hiệu suất đòi hỏi ngân sách không hề nhỏ. Đối với các công ty nhỏ hoặc đang tăng trưởng chưa ổn định đây là một áp lực đáng kể. Thuê ngoài giúp doanh nghiệp biến chi phí cố định thành chi phí linh hoạt. Họ chỉ trả tiền khi có nhu cầu thật sự thay vì phải nuôi cả bộ máy quanh năm.
Không chỉ SME mà ngay cả nhiều tập đoàn lớn cũng đang áp dụng mô hình HR outsourcing ở một số mảng nhất định. Ví dụ tuyển mass cho nhà máy thường được giao cho agency bên ngoài vì yêu cầu số lượng lớn và cần tốc độ nhanh. Dịch vụ tính lương bảo hiểm cũng thường được thuê ngoài để giảm rủi ro sai sót và tiết kiệm nhân lực nội bộ. Một số doanh nghiệp còn thuê cả chuyên gia xây dựng văn hóa doanh nghiệp hoặc chiến lược nhân tài theo từng giai đoạn phát triển. Điều này cho thấy HR thuê ngoài không còn là giải pháp tạm thời mà đã trở thành một phần của chiến lược vận hành hiện đại.
Tuy nhiên điều quan trọng là không phải ai làm HR cũng có thể chuyển sang freelance thành công. Đây là một hiểu lầm rất phổ biến. Nhiều người nghĩ rằng chỉ cần có vài năm kinh nghiệm tuyển dụng là có thể ra ngoài làm độc lập nhưng thực tế thị trường freelance HR cạnh tranh rất khốc liệt. Doanh nghiệp chỉ trả tiền cho những người thực sự tạo ra giá trị rõ ràng. Nếu một recruiter không tuyển được người nhanh hơn hiệu quả hơn hoặc chất lượng hơn đội ngũ nội bộ thì doanh nghiệp không có lý do để thuê ngoài. Điều đó có nghĩa HR freelance đòi hỏi năng lực chuyên môn rất cao khả năng tự xây dựng thương hiệu cá nhân và kỹ năng quản trị công việc độc lập cực kỳ mạnh.
Khác với làm nhân viên cố định khi có sẵn hệ thống hỗ trợ người làm freelance phải tự chịu trách nhiệm gần như toàn bộ quy trình làm việc của mình. Họ phải tự tìm khách hàng tự đàm phán hợp đồng tự quản lý tiến độ tự giải quyết khủng hoảng và tự chịu áp lực doanh thu. Một HR nội bộ có thể nhận lương đều hàng tháng nhưng HR freelance sẽ có những giai đoạn rất nhiều việc và cũng có lúc gần như không có dự án nào. Thu nhập có thể cao hơn nhưng mức độ bất ổn cũng lớn hơn rất nhiều.
Đó là lý do nhiều người bước vào con đường HR freelance với sự hào hứng ban đầu nhưng nhanh chóng kiệt sức sau vài tháng. Họ nhận ra rằng kỹ năng HR thôi là chưa đủ. Muốn tồn tại lâu dài phải biết bán dịch vụ biết chăm sóc khách hàng biết xây dựng uy tín cá nhân và đặc biệt là phải duy trì chất lượng công việc ổn định trong thời gian dài. Khi còn làm nội bộ danh tiếng của HR thường gắn với thương hiệu công ty. Nhưng khi ra ngoài làm độc lập thì bản thân mỗi HR chính là thương hiệu. Chỉ cần một dự án thất bại hoặc một khách hàng không hài lòng uy tín cá nhân có thể bị ảnh hưởng rất mạnh.
Một điểm khác biệt lớn giữa HR nội bộ và HR freelance nằm ở góc nhìn công việc. HR nội bộ thường hiểu rất sâu văn hóa doanh nghiệp và hành vi nhân sự bên trong tổ chức của mình. Trong khi đó HR freelance phải có khả năng thích nghi nhanh với nhiều môi trường khác nhau. Hôm nay họ làm cho startup công nghệ ngày mai có thể làm cho công ty sản xuất và tuần sau lại tư vấn cho doanh nghiệp bán lẻ. Điều này yêu cầu tư duy linh hoạt rất cao và khả năng học hỏi liên tục. Người làm HR freelance giỏi thường là những người có góc nhìn đa ngành và hiểu được nhiều mô hình tổ chức khác nhau.
Xu hướng HR thuê ngoài cũng đang tạo ra một thay đổi lớn trong cách doanh nghiệp đánh giá giá trị của HR. Trước đây HR thường bị xem là bộ phận hỗ trợ nhưng hiện nay khi doanh nghiệp sẵn sàng trả phí cao cho các chuyên gia HR bên ngoài điều đó chứng tỏ nhân sự đang dần được nhìn nhận như một lĩnh vực chiến lược. Một chuyên gia xây dựng hệ thống lương thưởng hiệu quả có thể giúp doanh nghiệp giảm tỷ lệ nghỉ việc. Một recruiter giỏi có thể giúp công ty tìm được nhân tài tạo ra doanh thu hàng chục tỷ đồng. Một chuyên gia văn hóa doanh nghiệp có thể giúp tổ chức giữ được đội ngũ trong giai đoạn khủng hoảng. Giá trị của HR không còn nằm ở việc xử lý giấy tờ mà nằm ở khả năng tạo ra tác động kinh doanh thực tế.
Dù vậy mô hình HR thuê ngoài cũng tồn tại nhiều hạn chế mà doanh nghiệp cần cân nhắc. Một HR bên ngoài dù giỏi đến đâu cũng khó có thể hiểu văn hóa nội bộ sâu sắc như người làm bên trong công ty. Có những vấn đề liên quan đến tâm lý nhân viên xung đột nội bộ hoặc định hướng dài hạn mà HR outsource khó nắm bắt đầy đủ. Ngoài ra nếu doanh nghiệp phụ thuộc quá nhiều vào bên ngoài họ có thể mất dần năng lực quản trị nhân sự nội bộ. Điều này đặc biệt nguy hiểm khi công ty tăng trưởng nhanh nhưng không có đội ngũ HR chiến lược bên trong để giữ nền tảng văn hóa và quản trị con người.
Một rủi ro khác của HR thuê ngoài là vấn đề bảo mật thông tin. Nhân sự luôn là lĩnh vực chứa rất nhiều dữ liệu nhạy cảm từ lương thưởng hợp đồng đánh giá hiệu suất đến chiến lược tuyển dụng. Nếu quy trình quản lý không chặt chẽ doanh nghiệp có thể gặp rủi ro rò rỉ thông tin hoặc xung đột lợi ích. Đây là lý do nhiều công ty vẫn giữ những vị trí HR chiến lược bên trong tổ chức và chỉ thuê ngoài các mảng vận hành hoặc dự án ngắn hạn.
Ở góc độ người lao động xu hướng HR freelance cũng phản ánh một sự chuyển dịch lớn về định nghĩa thành công nghề nghiệp. Trước đây nhiều người xem việc làm HR manager tại một tập đoàn lớn là đích đến lý tưởng. Nhưng hiện nay ngày càng có nhiều người chọn làm độc lập vì muốn tự chủ cuộc sống. Họ không muốn bị gò bó bởi chính trị công ty KPI nội bộ hay giờ giấc văn phòng. Họ chấp nhận đánh đổi sự ổn định để lấy tự do và cơ hội tăng thu nhập theo năng lực thực tế.
Tuy nhiên tự do luôn đi kèm trách nhiệm. Làm HR freelance không phải là con đường dễ dàng như nhiều người tưởng tượng trên mạng xã hội. Đằng sau những bài đăng khoe doanh thu cao là rất nhiều áp lực vô hình. Người làm freelance thường không có ranh giới rõ ràng giữa công việc và cuộc sống. Điện thoại có thể reo bất kỳ lúc nào vì ứng viên từ chối offer hoặc khách hàng thay đổi yêu cầu. Họ phải tự xoay sở với các vấn đề pháp lý tài chính thuế và cả những giai đoạn tâm lý bất ổn khi thị trường chậm lại. Nếu không có khả năng quản trị bản thân rất tốt họ rất dễ rơi vào trạng thái làm việc quá tải kéo dài.
Một thực tế thú vị là xu hướng HR freelance cũng đang khiến ngành HR trở nên phân hóa mạnh hơn trước. Những người có chuyên môn sâu kỹ năng tốt và thương hiệu cá nhân mạnh có thể kiếm thu nhập rất cao. Nhưng những người chỉ làm HR theo kiểu vận hành cơ bản sẽ ngày càng khó cạnh tranh. Khi doanh nghiệp có thể thuê chuyên gia bên ngoài theo từng dự án họ sẽ ít chấp nhận những vị trí HR chỉ làm công việc lặp lại đơn thuần. Điều đó buộc người làm HR phải nâng cấp bản thân liên tục nếu không muốn bị thay thế.
AI và công nghệ cũng sẽ tiếp tục thúc đẩy xu hướng này mạnh hơn trong tương lai. Nhiều công việc hành chính HR như lọc CV lên lịch phỏng vấn chấm công hay trả lời câu hỏi cơ bản đang dần được tự động hóa. Điều đó khiến vai trò HR truyền thống giảm dần giá trị nhưng lại mở ra cơ hội lớn cho các HR consultant chuyên sâu. Doanh nghiệp sẽ không cần quá nhiều nhân sự HR vận hành nhưng sẽ sẵn sàng trả tiền cao cho những người có khả năng giải quyết vấn đề chiến lược liên quan đến con người tổ chức và văn hóa.
Trong tương lai rất có thể nghề HR sẽ không còn bị đóng khung trong mô hình phòng ban cố định như trước đây. Một người có thể vừa làm HRBP cho một công ty vừa tuyển dụng freelance cho doanh nghiệp khác đồng thời xây dựng thương hiệu cá nhân trên mạng xã hội và bán các khóa học nhân sự online. Khái niệm nghề nghiệp sẽ ngày càng linh hoạt và đa dạng hơn rất nhiều. Điều quan trọng không còn là làm ở đâu mà là tạo ra giá trị gì.
Xu hướng HR freelance và HR thuê ngoài vì thế không chỉ đơn thuần là một sự thay đổi mô hình làm việc mà còn phản ánh sự thay đổi sâu sắc của thị trường lao động hiện đại. Nó cho thấy doanh nghiệp đang cần sự linh hoạt nhiều hơn nhân sự đang muốn tự chủ nhiều hơn và công nghệ đang làm mờ đi ranh giới truyền thống giữa nhân viên cố định với chuyên gia dịch vụ.
Đối với người làm HR đây vừa là cơ hội vừa là thách thức rất lớn. Cơ hội nằm ở việc họ có thể mở rộng thu nhập xây dựng thương hiệu cá nhân và chủ động hơn với sự nghiệp của mình. Nhưng thách thức nằm ở chỗ thị trường sẽ ngày càng khắt khe hơn chỉ giữ lại những người thực sự có năng lực tạo ra giá trị khác biệt. Không còn nhiều khoảng trống cho tư duy làm HR an toàn ổn định và lặp lại như trước.
Cuối cùng điều quan trọng nhất không phải là chọn làm HR nội bộ hay HR freelance mà là hiểu rõ bản thân phù hợp với điều gì. Có người phù hợp với sự ổn định và chiều sâu của môi trường nội bộ. Có người phù hợp với tốc độ sự linh hoạt và áp lực của con đường độc lập. Không có mô hình nào tuyệt đối tốt hơn mô hình nào. Điều quyết định vẫn là năng lực khả năng thích nghi và tư duy phát triển dài hạn của mỗi người trong một thị trường lao động đang thay đổi từng ngày.
